خاطرات موتور سیکلت (2004) Diarios de motocicleta

فيلـم “يادداشت هايی از رکاب موتورسيکلت Diarios de motocicleta” (يا دفتر خاطرات موتورسيکلت)، فيلمی است که به درستی می‌توان آن‌را فيلمی تمام آمريکايی، به معنی و مفهوم درست اين واژه، يعنی فيلمی تهيه‌شده به‌وسيله شهروندان بخش بزرگی از تمامی قاره آمريکا و نه تنها ايالات متحده آمريکا، دانست. کارگردان فيلم برزيلـی، هنرپيشه اصلـی فيلم مکزيکی، بيشتر دست‌اندرکاران فيلم آرژانتينی، تهيه‌کننده اصلـی فيلم از اهالـی ايالات متحده آمريکا بوده و فيلمبرداری آن در آرژانتين، شيلـی، پرو، ونزوئلا، کلمبيا و کوبا صورت گرفته است. اين فيلم نگاهی است به شش ماه از زندگی دو جوان آرژانتينی که سوار بر يک موتورسيکلت، مسافرتی را به بخش بزرگی از آمريکای لاتين آغاز کردند. فیلم، بیننده را بر آنچه که بر اين دو جوان در خلال اين سفر گذشت، رهنمون می کند.

اين دو جوان “آلبرتو گرانادو Alberto Granado”، ۲۹ ساله و فارغ‌التحصيل رشته بيوشيمی و “ارنستو گوارا دِ لا سِرا Ernesto Guevara de la Serna”، ۲۳ ساله و دانشجوی پزشکی در يکی از دانشگاه‌های بوئنوس‌آيرس می‌باشند. آنچه که به فيلم جذبه‌ای بسيار می‌بخشد آن است که پس از گذشت مدت کوتاهی از زمان رخدادن رويدادهای اين فيلم، جوان دوم با تأثیراتی که از این سفر گرفته، دیگر جوان پبشین نیست. او در واقعیت (خارج از دنیای فیلم)، راه نوینی را در زندگی خویش در پیش می گیرد و به انقلابی بزرگی به نام “ارنستو چه گوارا Ernesto Che Guevara” تبدیل می شود. کسی که اثری عميق از خود در تاريخ به جای گذاشت.

فيلم با پيشنهاد سفری که از طرف آلبرتو ارائه می‌شود و با آغاز اين سفر هيجان‌انگيز، پرماجرا و تکامل‌آفرين شروع می‌شود. متوجه می‌شويم که آلبرتو به دوستش ارنستو پيشنهاد کرده است که آن دو در کنار هم و سوار بر يک موتورسيکلت، آرژانتين را درنورديده و پس از گذشتن از چند کشور خود را به شمال آمريکای لاتين برسانند. ارنستو که می‌خواهد کمی بيشتر در مورد دنيای پيرامون بداند، این پیشنهاد را قبول می کند. همزمان، او می‌خواهد به ديدن دختری که او را بسيار دوست دارد، بشتاید. دختری به نام “چچينا Chechina” که به همراه خانواده خود (از اقوام ارنستو) در ۶۰۰ کيلومتری بوئنوس‌آيرس زندگی می‌کند. دو جوان موفق می‌شوند مقدمات کار را فراهم کرده و پس از کسب موافقت خانواده ارنستو، اين سفر را آغاز کنند.

آلبرتو و ارنستو دو شخصيت متفاوت دارند. آلبرتو شوخ، شلوغ، شيطان، معاشرتی و ماجراجوست. ارنستو که با وجود آنکه از بيماری آسم رنج می‌برد، ورزشکار خوبی است، خجالتی و مقيد است. فيلم تاحدی ازخانواده ارنستو و روابط خانوادگی او، به ما آگاهی می‌دهد. ارنستو ۴ خواهر و برادر دارد، با آنکه با پدرش رابطه‌ای خوب و معمولـی دارد اما به مادر بسيار نزديکتر می‌باشد. با توجه به آنچه که در فيلم می‌آيد متوجه می‌شويم که خانواده‌های آلبرتو و ارنستو متعلق به قشر فوقانی طبقه متوسط جامعه بوده و هر دو جوان از رفاه و آزادی نسبی برخوردار هستند.

سفر در ژانويه ۱۹۵۲ (پس از اينکه ارنستو در يک امتحان دانشگاه شرکت می‌کند) آغاز می‌شود. نقشه سفر را آلبرتو ريخته است. هدف نخست آن است که آنها سوار بر يک موتورسيکلت نزديک به ۸۰۰۰ کيلومتر را درنورديده، آرژانتين، شيلـی، پرو، اکوادور، کلمبيا را پشت‌سر گذاشته و پس از گذشت سه ماه (در اوايل ماه آوريل و همزمان با روز تولد آلبرتو) به ونزوئلا برسند. هدف ديگر آن است که آنها خود را به مرکزی که در آن بيماران جذامی نگهداری می‌شوند رسانده، مدتی در آنجا کار کرده و کسب تجربه نمايند.

در خلال اين سفر و در کنار تمامی اتفاقاتی که برای اين دو رخ می‌دهد آلبرتو و ارنستو تجارب بسيار کسب کرده و رشدی فراوان می‌نمايند. جالب اينجاست که در طی تمامی اين سفر ارنستو اتفاقات روزمره را در دفتر خاطراتی که به همراه دارد درج می‌کند و درست همين يادداشت هاست که به همراه يادداشت هايی که آلبرتو پس از مرگ “چه گوارا” در سال ۱۹۶۸ تحت عنوان “با چه از ميان آمريکای لاتين Con el Che por Sudamerica” به چاپ می‌رساند زمينه‌ساز فيلمنامه حاضر شده است.

وقتی به آنچه که در فيلم “يادداشت هايی از رکاب موتورسيکلت” ديدم نگاهی دوباره می‌کنم، به ياد اثرات آثاری از این دست که بر ذهن من نقش بسته‌اند، می‌افتم. از جمله شعری از يکی از مهمترين و بهترين شاعران سوئد “کارين بويه Karin Boye”، را به یاد می آورم  که از بسياری جهات يادآور فروغ فرخزاد می‌باشد. او در بخشی از اين شعر می‌گويد:

اما اين راه است که ارزش و زحمت درنورديدن را دارد”

و به‌راستی که آلبرتو و ارنستو در اين سفر بسيار ديدند و توانستند که به اعماق جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کردند اما در مورد آن چیز چندانی نمی‌دانستند، رفته و از نزديک شاهد تمامی زندگی مردم (و نه تنها بخش کوچکی از آن) با همه زشتي ها و زيبائي هایش باشند. بدينگونه اين سفر بيش از آنچه که به اهداف آن منجر گردد، در خدمت رشد کيفی اين دو فرد قرار گرفت.

صحنه‌پردازی فيلم (که ۱۲۶ دقيقه را در بر می‌گيرد) بسيار زيباست. صحنه‌هايی که در فيلم به نمايش درمی‌آيند با تمام تغييرات صحنه‌ها از شمال پر برف آرژانتين گرفته تا کوير شيلـی، از خرابه‌های شهر قديمی، باجلال و باعظمت “ماچو پيچو Machu Picchu”، يکی از مراکز شناخته‌شده قوم بومی “اينکا Inca” در پرو گرفته تا رود آمازون همه و همه نمايشگر زيبائي های آمريکای لاتين است و بيننده را با خود به درون طبيعت زيبای اين قاره می‌برند.

هنرپيشه‌های فيلم، از هنرپيشه‌های حرفه‌ای گرفته تا خيلـی از آماتورها، همگی نقش خود را به خوبی اجرا می‌کنند.

ديگر ايفاگران نقش ها از کودک کوچکی که در ليما (پايتخت پرو) راهنمای دو جوان می‌شود تا بيماران جذامی درمانگاه “سان پابلو San Pablo” و راهبه بدعنق اين درمانگاه همگی نقش محوله را به‌خوبی ايفاء می‌کنند.

تهيه‌کننده اصلـی فيلم “رابرت ردفورد Robert Redford” هنرپيشه معروف آمريکايی است که توانسته است تمامی عناصر تشکيل‌دهنده فيلم را در کنار هم آورده و امکانات
ضروری برای تهيه فيلم را گردآوری نمايد.

سفر که بر رکاب يک موتورسيکلت قديمی و زواردررفته انگليسی نورتون ۵۰۰، مدل ۱۹۳۹، موتورسيکلتی که آلبرتو به آن باليده و به آن لقب “قدرتمند” می‌دهد، آغاز می‌شود پس از آنکه موتورسيکلت فکسنی از کار می‌افتد، با استفاده از تمامی امکانات موجود ديگر، پياده و سواره، ادامه می‌يابد. سفری که در عمل، نه تنها ۸۰۰۰ کيلومتر بلکه نزديک به ۱۳۲۴۰ کيلومتر را در بر گرفته و به جای اينکه در آوريل به پايان رسد در ماه ژوئيه خاتمه می‌يابد. در بيش از ۸۰۰۰ کيلومتری که پس از به اوراقی سپردن موتورسيکلت، از سفر باقی است، آلبرتو و ارنستو در جريان ماجراهای گوناگون قرار گرفته و با بسياری از نامرادی های زندگی (استثمار، اختناق و غيره) از نزديک آشنا می‌شوند. با کمونيست هايی که به خاطر عقايد خود تحت فشار قرار گرفته و نمی‌توانند در محل سکونت باقی بمانند، با بومي هايی که از خانه‌های خود رانده شده‌اند، با کارگران روزمزدی که هر روز بايد تنها کالای خود يعنی نيروی کار خود را به فروش برسانند و در معادنی که به‌وسيله سفيدپوستان غارت می‌شوند کار کنند، با جذاميانی که از جوامع رانده شده‌اند و با ديگر انسان های شريفی که در فقر شديد زندگی می‌کنند آشنا می‌شوند.

در خلال اين سفر است که گام به گام با ارنستويی آشنا می‌شويم که دارای صداقت، راستی، درستی و امانت بسيار است و با درنورديدن هر کيلومتر و نظاره هر نامردمی، در اين سفر آگاهی انقلابی را نيز به توشه‌ای که با خود دارد می‌افزايد. با ارنستويی آشنا می‌شويم که در خلال مدت زيادی با وجود نياز فراوان، با صداقت تمام در حفظ امانتی که محبوبش (دختری که به او عشق می‌ورزد) به او سپرده است (۱۵ دلار، برای خريدن يک پيراهن برای او) می‌کوشد، اما زمانی که در مقابل بی‌چيزی اجباری تام قرار می‌گيرد، چشم بر روی خواسته دختر بسته، عتاب و بی‌مهری احتمالـی او را بر خود خريده، و پول را به زن و شوهری که به خاطر عقيده خود، مورد بايکوت قدرتمندان قرار گرفته‌اند، می‌دهد.

صحنه‌های زيبا در اين فيلم بسيارند. به خصوص دو صحنه توجه مرا به خود جلب کرد که از نظر من بسیار زیبا و پرمعنا هستند:

از ديگر جذابيت های اين فيلم می‌توانم از تصاوير مستندی که در اينجا و آنجای فيلم نمای بسيار جالبی به فيلم داده‌اند ياد کرده و از تصويرپردازی بسيار خوب فيلم و تداخل صحنه‌های سياه و سفيد در متن رنگی فيلم بگويم.

پس از پايان دادن به اين سفر (در آگوست ۱۹۵۲) ارنستو به بوئنوس‌آيرس بازگشت اما اثر اين سفر بر او آنچنان بود که او نتوانست پس از پايان تحصيل خود در بوئنوس آيرس باقی بماند، سفر ديگری به شمال آمريکای لاتين کرد و در پايان اين سفر بود که با فيدل و رائول کاسترو آشنا شد. این آشنائی همانطور که می دانیم در پروسه خود به سازماندهی انقلاب کوبا همراه با دیگر انقلابیون کوبائی منجر گشت.

اين فيلم به روشنی تمام نشان می‌دهد که برای درک کردن بايد تجربه کرد و يکی از بهترين راههای تجربه کردن، در ميان مردم بودن است. سفر کردن (و البته نه به شيوه توريست های معمولـی) و ديدن زندگی روزمره مردم از نزدیک و آمیختن با آنان در مناطق مختلف، در این مسیر می تواند مفید واقع شود.